Pomysły na wolny czas i codzienne życie

Gwiazdozbiory zimowe – jak obserwować niebo gołym okiem

Orion, Plejady i najjaśniejsza gwiazda nocnego nieba – zimą widać je z każdego podwórka. Pokazujemy, jak je odnaleźć gołym okiem i od czego zacząć.

7 min czytania

Obserwator z latarką pod rozgwieżdżonym niebem – gwiazdozbiory zimowe najlepiej oglądać z dala od świateł
Zdjęcie: EvgeniT / Pixabay
W tym artykule
  1. Kiedy i gdzie oglądać zimowe niebo
  2. Orion, czyli od czego zacząć
  3. Sąsiedzi Oriona – Byk, Wielki Pies i Bliźnięta
  4. Trójkąt zimowy i gwiazdozbiory widoczne przez cały rok
  5. Jak zamienić patrzenie w gwiazdy w hobby
  6. Najczęściej zadawane pytania

Zima to najlepsza pora na pierwsze spotkanie z niebem, bo gwiazdozbiory zimowe należą do najjaśniejszych i najłatwiejszych do rozpoznania w ciągu całego roku. Słońce zachodzi już przed 16.00, a około 17.00 niebo jest na tyle ciemne, że widać gwiazdy, więc nie trzeba zarywać nocy – wystarczy wieczorny spacer z psem albo kwadrans na balkonie.

Do startu nie potrzebujesz teleskopu ani specjalistycznej wiedzy. Wystarczą ciepła kurtka, odrobina cierpliwości i jeden charakterystyczny układ gwiazd, od którego da się poprowadzić linie do kolejnych. Po kilku wieczorach zaczniesz rozpoznawać zimowe niebo tak, jak rozpoznajesz ulice w swojej okolicy.

Kiedy i gdzie oglądać zimowe niebo

Najwięcej gwiazd zobaczysz z dala od latarni, oświetlonych parkingów i reklam. Nie musisz wyjeżdżać w góry – często wystarczy skraj osiedla, polna droga za miastem albo ogród, w którym zgasisz światło na tarasie. W centrum dużego miasta też da się obserwować, ale zobaczysz głównie najjaśniejsze gwiazdy.

Przed wyjściem sprawdź dwie rzeczy:

  • pogodę – liczy się nie tylko brak chmur, ale też przejrzystość powietrza; mroźne, wietrzne noce po przejściu frontu bywają najlepsze,
  • fazę Księżyca – w okolicach pełni jego blask przyćmiewa słabsze gwiazdy, a najlepsze warunki są w pobliżu nowiu.

Oczy potrzebują czasu, żeby przyzwyczaić się do ciemności. Pełna adaptacja trwa zwykle 20–30 minut i znika po jednym spojrzeniu w jasny ekran. Jeśli korzystasz z telefonu, włącz czerwony filtr ekranu (ma go wiele aplikacji astronomicznych) albo przyciemnij ekran do minimum.

Wybierając miejsce poza miastem, myśl też o bezpieczeństwie. Nie wychodź w nieznany teren po ciemku, nie stawaj na poboczu ruchliwej drogi i powiedz komuś, dokąd idziesz. Przyda się latarka z czerwonym światłem – oświetli drogę, a nie zniszczy przyzwyczajenia oczu do ciemności. Najwygodniej sprawdzić okolicę za dnia i wrócić tam wieczorem.

Orion, czyli od czego zacząć

Spośród zimowych gwiazdozbiorów Orion jest najlepszym punktem startowym dla początkujących. W grudniowe wieczory pojawia się nisko na wschodzie, w styczniu wieczorem widać go na południowym wschodzie, a w lutym już po zmroku stoi wysoko na południu. Ma kształt postaci myśliwego albo – jak kto woli – klepsydry.

Gwiazdozbiór Oriona z trzema gwiazdami Pasa i różową Wielką Mgławicą w Mieczu poniżej
Trzy gwiazdy Pasa Oriona w rzędzie trudno pomylić z czymkolwiek innym na zimowym niebie. Zdjęcie: Martinbernardi, CC BY 4.0 / Wikimedia Commons

Najłatwiej znaleźć go po Pasie Oriona, czyli trzech jasnych gwiazdach ustawionych w prostej linii, blisko siebie. Nazywają się Alnitak, Alnilam i Mintaka. W tej części nieba nie ma drugiego takiego rzędu trzech podobnie jasnych gwiazd.

Nad pasem i pod nim leżą dwie najjaśniejsze gwiazdy gwiazdozbioru:

  • Betelgeza – w lewym górnym rogu (patrząc na południe), wyraźnie pomarańczowa; to czerwony nadolbrzym,
  • Rigel – w prawym dolnym rogu, biało-niebieska i bardzo jasna.

Pod Pasem Oriona zwisa krótszy rządek słabszych gwiazd, zwany Mieczem. Środkowa „gwiazda” Miecza przy dobrych warunkach wygląda jak mała, rozmyta plamka. To Wielka Mgławica w Orionie – obłok gazu, w którym powstają nowe gwiazdy, jeden z nielicznych obiektów tego typu widocznych gołym okiem.

Sąsiedzi Oriona – Byk, Wielki Pies i Bliźnięta

Kiedy masz już Oriona, możesz potraktować go jak drogowskaz. Linie poprowadzone przez jego gwiazdy wskazują drogę do pozostałych zimowych gwiazdozbiorów, a cała wędrówka po nich zajmuje kilka minut.

Gromada Plejad – kilka jasnych, niebieskich gwiazd otoczonych delikatną poświatą
Tak Plejady wyglądają na zdjęciu z długim naświetlaniem – gołym okiem widać 5–7 gwiazd.

Byk i Plejady

Przedłuż Pas Oriona w prawo i do góry. Pierwsza jasna, pomarańczowa gwiazda na tej linii to Aldebaran, „oko” Byka. Otacza go luźna grupa gwiazd w kształcie litery V – to gromada Hiady, głowa byka.

Idąc dalej tą samą linią, trafisz na niewielką, zwartą kępkę gwiazd przypominającą miniaturowy wóz. To Plejady, nazywane też Siedmioma Siostrami. Gołym okiem zwykle widać 5–7 gwiazd, a im ciemniejsze niebo i lepszy wzrok, tym więcej.

Syriusz, Procjon i Bliźnięta

Przedłuż Pas Oriona w lewo i w dół. Trafisz na Syriusza w gwiazdozbiorze Wielkiego Psa – najjaśniejszą gwiazdę nocnego nieba. Nisko nad horyzontem często mieni się różnymi kolorami, bo jego światło przechodzi przez grubą warstwę niespokojnego powietrza.

Na lewo od Betelgezy, mniej więcej na tej samej wysokości, świeci Procjon z Małego Psa. Nad nim zobaczysz dwie jasne gwiazdy blisko siebie – Kastora i Polluksa, głowy Bliźniąt. Wysoko nad Orionem, niemal w zenicie, króluje z kolei żółtawa Kapella z gwiazdozbioru Woźnicy.

Trójkąt zimowy i gwiazdozbiory widoczne przez cały rok

Trzy jasne gwiazdy – Betelgeza, Syriusz i Procjon – tworzą duży, prawie równoboczny trójkąt. To Trójkąt zimowy, jeden z najprostszych do zapamiętania układów na niebie. Nie jest gwiazdozbiorem, tylko asteryzmem, czyli umownym wzorem łączącym gwiazdy z różnych konstelacji.

Ambitniejsi mogą poszukać Sześciokąta zimowego. Tworzy go sześć jasnych gwiazd: Rigel, Aldebaran, Kapella, Polluks, Procjon i Syriusz. Układ jest ogromny, więc najlepiej oglądać go, stojąc twarzą na południe w miejscu z odsłoniętym horyzontem.

W Polsce część gwiazdozbiorów nigdy nie zachodzi – to tzw. gwiazdozbiory okołobiegunowe. Zimą też warto je odnaleźć, bo pomagają orientować się w terenie:

  • Wielki Wóz – najjaśniejsza część Wielkiej Niedźwiedzicy; zimą wieczorem stoi nisko na północnym wschodzie, „na dyszlu”,
  • Gwiazda Polarna – znajdziesz ją, przedłużając linię dwóch tylnych gwiazd Wielkiego Wozu mniej więcej pięć razy; wskazuje kierunek północny,
  • Kasjopeja – pięć gwiazd w kształcie litery W, zimą wieczorem wysoko na północy, po przeciwnej stronie Gwiazdy Polarnej niż Wielki Wóz.

Gwiazdy przesuwają się po niebie w ciągu nocy i z tygodnia na tydzień. Jeśli wyjdziesz o tej samej godzinie miesiąc później, Orion będzie przesunięty dalej na zachód niż poprzednio – gwiazdy wschodzą każdego dnia o około 4 minuty wcześniej.

Przy szukaniu kolejnych gwiazd przydaje się prosty sposób mierzenia odległości na niebie. Pięść trzymana na wyciągnięcie ręki zasłania około 10 stopni, a rozstawione palce – kciuk i mały palec – mniej więcej dwa razy tyle. Dzięki temu wskazówka z mapy w rodzaju „dwie pięści nad horyzontem” staje się zrozumiała, a znalezienie Kapelli czy Plejad przestaje być zgadywanką.

Jak zamienić patrzenie w gwiazdy w hobby

Najprostszy sposób, żeby nie skończyć na jednym wieczorze, to wyznaczyć sobie cel i poznawać kolejne zimowe gwiazdozbiory po kolei: w tym tygodniu Orion i Byk, w następnym Bliźnięta i Woźnica. Pomogą w tym trzy narzędzia:

  • obrotowa mapa nieba – tania, działa bez prądu i zasięgu, a po ustawieniu daty i godziny pokazuje, co jest nad horyzontem,
  • aplikacja – planetarium w telefonie, np. Stellarium (wersja mobilna ma darmowy wariant podstawowy), pokazuje nazwy gwiazd i gwiazdozbiorów po skierowaniu telefonu w niebo,
  • notatnik – data, godzina, miejsce, pogoda i to, co udało się znaleźć; po kilku tygodniach widać, jak przesuwa się niebo.

Gdy złapiesz bakcyla, sięgnij po zwykłą lornetkę, np. o powiększeniu 7–10 razy. Plejady zamieniają się w niej w kilkadziesiąt gwiazd, Mgławica w Orionie nabiera kształtu, a na Księżycu widać kratery. Lornetkę najlepiej oprzeć o płot albo zamocować na statywie, bo przy dłuższym patrzeniu ręce zaczynają drżeć.

W połowie grudnia warto wypatrywać Geminidów – roju meteorów, który ma maksimum około 13–14 grudnia. Przy ciemnym niebie można wtedy zobaczyć kilkadziesiąt „spadających gwiazd” na godzinę, a radiant roju leży w Bliźniętach, które już umiesz znaleźć.

Obserwacje świetnie sprawdzają się też z dziećmi. Zamiast łacińskich nazw można wymyślać własne figury i historie, a z Plejadami czy Wielkim Wozem związanych jest wiele legend z różnych kultur. To dobry pomysł na zimowy wieczór – więcej inspiracji znajdziesz w tekście o hobby na chłodniejsze dni. Zacznij od dziesięciu minut – dla dzieci najważniejsze jest, żeby nie zmarzły i żeby coś naprawdę zobaczyły.

Najczęściej zadawane pytania

Jakie gwiazdozbiory widać zimą w Polsce?

Najłatwiejsze do rozpoznania są Orion, Byk z Plejadami, Wielki Pies z Syriuszem, Mały Pies, Bliźnięta i Woźnica. Przez cały rok widać też Wielki Wóz (część Wielkiej Niedźwiedzicy) i Kasjopeję, które w Polsce nie zachodzą pod horyzont.

O której godzinie najlepiej oglądać Oriona?

W grudniu najlepiej późnym wieczorem, gdy wzniesie się wyżej nad wschodnim horyzontem. W styczniu dobrze widać go wieczorem na południowym wschodzie, a w lutym już wkrótce po zmroku stoi wysoko na południowym niebie.

Czy do obserwacji nieba potrzebna jest lornetka?

Nie – wszystkie opisane gwiazdozbiory widać gołym okiem. Lornetka przydaje się później, gdy chcesz zobaczyć więcej gwiazd w Plejadach, kształt Mgławicy w Orionie albo kratery na Księżycu.

Gdzie w Polsce jest najciemniejsze niebo?

Najciemniejsze niebo jest z dala od dużych miast, m.in. w Bieszczadach i w Górach Izerskich, gdzie działają parki ciemnego nieba. Dobre warunki można jednak znaleźć bliżej domu – na wsi, w lesie albo nad jeziorem, z dala od oświetlonych dróg.

Czytaj także